همان گونه که پیش از این نیز بیان داشته ایم غرض از این دست مقالات معرفی شاعران گذشته ی سرزمین لرستان است و منبع این مقالات اثر گران سنگ جاوید یاد «غضنفریی امرایی» «گلزار ادب لرستان» است. بر روح بزرگش درود می فرستیم.
تُرکه آزادبخت (قسمت نخست)
تُرکه آزادبخت معروف به «تُرکه میر» از برجسته ترین شعرای لَـک زبان لرستان و نیز منطقه ی طرهان است، وی از شخصیت های برجسته ی علمی و مذهبی زمان خود بوده است. درباره ی ترکه میر گفته می شود وی داری نیروهای خاصی نیز بوده است من جمله نیروی طی الارض [الله اعلم بالصواب]؛ به هر حال این گونه سخنان شخصیت والای ادبی و عرفانی ترکه میر را تحت تأثیر قرار نمی دهند.
تقی موموند دلفانی شاگرد و مرید «ترکه میر» نکاتی را بیان داشته است که اذعان می کنند ترکه میر فردی عادی نبوده است، بلکه وی علاوه بر شخصیت ادبی، داری شخصیت والای عرفانی نیز بوده است. تاریخ درگذشت ترکه میر را تقی موموند اینگونه به نظم درآورده است:
ایســـــــــــا وای تاریخ الف گذشته سنه وه دویست سی و شش گشته
اسم عامش لحم لوئیل[1] برشته شـهرش وه ســــــوم صـــــفـر نوشـــته
پایه بی شرطیش ژه نو بـــــنا کرد ترکـــه مـــــــــیر ژای دهــر دنیه فــنا کرد
لذا می توان تاریخ وفات وی را سوم صفر 1236 هـ.ق دانست، در اشعار ترکه میر سروده های عرفانی، و مدح پیامبر اکرم و ائمه اطهار (ع) فراوان دیده می شود.
بلند بی عیب:
یا بینای بئ چَم[2] بلـــــند بئ عیب
یا یاهــــــو یاران پاک طینت طیب
یا لـــطف لطیف لـــولاک لاریــــب
****
پنج مفخر دین:
وَه آل عــــــــــــــبا پنج مفخر دین
وه چــارده معصوم میخ مهد زرین
وه چـــل ناوالِق [3] جانه کوه گرین
****
یا حق وه شادی:
وه شادی عســگر یا حق وه شادی
وقتئ جــــــــبرئیل مــــــدی منادی
شادم من ژه شؤق مـــــهدی هادی
اما یکی از رساترین سروده های ترکه میر منظومه ی طویل و زیبای «کله باد» در 74 بیت است. این سروده حاوی اسامی خاص گل ها و پرندگان در زبان محلی است. «کله باد» در باور مردم لرستان بادی است مقدس که اواخر بهمن و اوایل اسفند از سمت قبله وزیدن می گیرد و احیاگر اشجار و نباتات می گردد، چنان که در مقالات آتی خواهد آمد «کله باد» میدانی بوده است برای هنرنمایی شاعران مستعد و خوش ذوق سرزمین لرستان.
ترکه میر نخستین کسی است که اقدام به سرایش «کله باد» نموده است، در واقع می توان «کله باد» های شاعرانی چون ملامنوچهر کولیوند و ملاحقعلی سیاهپوش را مُلهم از «کله باد» ترکه میر دانست.
1- هـــــــــانای کــــــــله باد باد بهاران ولیعهد وشـــــــــت وکیل واران
2- شکوفه سرچل شـــــــــکرچه داران گلپاش و گـــــلریز گل بذرکاران
3- یخ پاچ و یخ بن بلاغ باخـــــــــــــان شنیار خرمـــــان گل بذرکاران...
4- قدیم قراول ایلچی «نو رئ» دشت برد العجوز کَـــــر وه ادریبهشت
5- قبله مشتاقان مایه برکــــــــــــــت ژه که قــــــــــبله باز کَر حرکت
6- له دشت و دامان کوان و گلگشت بدمن شمیم خاک نجف رشت...
7- وحش و طیر و جن، مل و مار و مور بالدار و بئ بال زوردار و بئ زور
8- چم دار و بئ چم چمه رای راتن عالم منتظر نـــــــفخه ی نجاتن
9- کله باد هرچن تو حــــــــقی داری نزدیک او کـــــــــــعبه پروردگاری
10- دل ژه خاک پاک کعبه نـــــــمنی بلی امانــــــــت باو جاری هنی
11- چی باد شرطه کشتی کیش یم زورق نشـــــینان درآری ژه غم..
12- توز و تم یکسر ژه زمین پاک کَر بار غم ژه قلـــب غمداران تار کَر
13- بلبلان ژه شؤق گلان شــیدا کَر گُلان ژه دِلــــــه ی گِل هویدا کًَر
14- شمال تُرکه میر دخـــیلن وه تو رو مراجـــــعت باز بکین ژَه نو
ترجمه:
1- باد بهاران، هان ای کله باد، باد بهاران، جانشین باد شمال و وکیل باران
2- درختان را شکوفه می دهی و شکوفا می کنی و شربت شکرین به نباتات می چشانی
3- یخ ها را از هم می پاشی و از یخ زدن آبها جلوگیری می کنی، و با نسیمت برفها را در هوا می پراکنی
4- نگهبان قدیم «نو راه» هستی و سرمای یخبندان را به اردیبهشت مبدل می کنی
5- ای قبله ی مشتاقان و ای مایه ی برکت، بار دگر از کوه جانب وزیدن گیر
6- از دشت و دامنه کوهساران به گردش پرداز، شمیم خاک نجف را بر آنها به بدم
7- وحشی و پرنده و جن و مار و مور، بالدار و بی بال ضعیف و پرزور
8- بینا و نابینا چشم به راه تو هستند، عالم منتظر نفخه نجات تو ست
9- کله باد تو هم حق داری چون تو نزدیک به کعبه هستی
10- ازخاک پاک کعبه دل کندن دشوار است ولی باز هم به سوی ما وزیدن گیر
11- همچون باد شرطه که هدایتگر کشتی ها در دریاست، کشتی نشینان را از غم به درآر
12- گرد و خاک را از روی زمین پاک کن، و بار غم را از دل عشاق بردار
13- بلبلان را از شوق گلها شیدا کن و گلها را از زیر گل آشکار کن
14- ای باد شمال ترکه میر به تو پناه آورده است. مباد که روز ازو برگیری
پانوشت ها:
[1] لحم لوئیل: نام یکی از ماه ها در گاهشماری ترکی
[2] بئ چَم: بی چشم
[3] چل ناوالِق : چهل نابالغان، مرتفع ترین نقطه ی کوه گرین در منطقه ی سلسله ی لرستان، به اعتقاد استاد ایزدپناه این مکان قبر چهل کودک و نوجوان از خانواده ی ساسانی است که در جنگ نهاوند به این مکان گریخته اند و همگی در این مکان به دست اعراب قتل عام شده اند.
شؤ گریتم شل و شکت / ده محال خوم غریوم ... سرمه یخ کرده تژگا / ورئ تا تژگام بلیز با / وا باد دامون بازی ... دردیام سخت و سنگینن / آز رته نئ ده پایام .... ده بُن انویا مردم نشسه روسمئ دل تنگ / ورئ تا رخش دربیایه ده کمین نابراری